Wejdź do lasu
Błękit egipski
Zaginione sekrety mistrzów

Błękit egipski

Pierwszy sztuczny barwnik świata, który świeci w podczerwieni

✦ Potwierdzone

Egipcjanie pięć tysięcy lat temu wytopili niebieski kamień, którego nie ma w naturze. Potem przepis zaginął. Dziś jego niewidzialne światło pomaga archeologom znaleźć kolory na posągach.

Kto: Rzemieślnicy egipscy, Humphry Davy · Kiedy: ok. 3000 p.n.e. – IV wiek n.e., odkryty na nowo 1815 · Gdzie: Egipt i Rzym

Zobacz ilustrowaną historięzdjęcia, animacje i doświadczenia do zrobienia samemu

Opowieść

Lapis lazuli był rzadki i drogi, więc egipscy rzemieślnicy wymyślili własny błękit. Mieszali piasek kwarcowy, wapień, miedź i popiół z roślin, a potem prażyli mieszankę w piecu. Wychodziła niebieska masa, którą mielono na proszek.

To najstarszy znany barwnik zrobiony przez człowieka. Malowano nim grobowce, posągi i trumny przez ponad trzy tysiące lat. Rzymianie nazywali go caeruleum, a Witruwiusz w I wieku p.n.e. opisał krótko, jak go robić.

W IV wieku n.e. sztuka zaginęła. Dopiero w 1815 roku angielski chemik Humphry Davy zbadał resztki farb ze starożytnych zabytków i ustalił, z czego składa się błękit.

W XXI wieku okazało się, że błękit egipski oświetlony zwykłym światłem świeci słabo w podczerwieni, niewidzialnej dla oka. Specjalna kamera pokazuje nawet drobinki barwnika na posągach, które wyglądają na całkiem białe. Tak znajduje się ślady farby na rzeźbach, które od dawna uchodziły za białe.

Jak to działa

  1. Prażenie: Piasek, wapień, związki miedzi i trochę popiołu ogrzewa się do 800–1000 °C przez kilka godzin. Powstają niebieskie kryształy krzemianu wapnia i miedzi.
  2. Mielenie: Grubo zmielony barwnik jest ciemnoniebieski, drobno zmielony jaśniejszy. Rzemieślnicy dobierali odcień mieleniem.
  3. Niewidzialne światło: Kryształy pochłaniają światło czerwone i oddają je w podczerwieni. Kamera bez filtra podczerwieni widzi ten blask jak świecące plamki.

Sprawdź sam

  1. Telefon widzi więcej: Skieruj pilota od telewizora w obiektyw aparatu w telefonie (najlepiej przedniego) i naciśnij guzik. Na ekranie zobaczysz migające światełko, którego oko nie widzi. To podczerwień, tak jak blask błękitu egipskiego.
  2. Odcień od mielenia: Rozgnieć łyżką w moździerzu kawałek niebieskiej kredy: część grubo, część na pył. Porównaj kolory na kartce. Drobniejszy proszek wygląda jaśniej.
  3. Kolorowe posągi: Poszukaj w internecie rekonstrukcji kolorowych rzeźb greckich z wystawy „Gods in Color”. Porównaj z białymi posągami w muzeum.

Co wiadomo na pewno

Skład błękitu egipskiego (CaCuSi4O10) jest dobrze poznany. Jego silną i długotrwałą luminescencję w podczerwieni wykorzystuje się do wykrywania barwnika na zabytkach. Bada się go też do zastosowań w obrazowaniu medycznym i farbach zabezpieczających.

Dlaczego zaginęło: W IV wieku n.e. błękit egipski wyszedł z użycia i sposób jego wytwarzania zapomniano. Egipcjanie nie zostawili przepisu, a opis Witruwiusza był bardzo krótki.

Źródła