Pozwolenie konserwatora na wykrywacz
Poszukiwanie ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych, w tym zabytków archeologicznych, przy użyciu urządzeń elektronicznych i technicznych (np. wykrywacza metali) wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36 ust. 1 pkt 12 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Nowelizacja z 13 lipca 2023 r. ma zastąpić pozwolenie zgłoszeniem w rejestrze poszukiwań (aplikacja MKiDN) i zgodą właściciela oraz posiadacza gruntu, ale jej wejście w życie przesuwano już dwa razy, ostatnio na 1 stycznia 2027 r. (stan na 2026 r.; system zgłoszeń nie był jeszcze gotowy, więc termin nie jest pewny). Do tego czasu obowiązuje pozwolenie.
Kara za szukanie bez pozwolenia
Poszukiwanie zabytków bez pozwolenia albo wbrew jego warunkom to od 2017 r. przestępstwo z art. 109c ustawy: grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. Sąd może orzec przepadek narzędzi, np. wykrywacza.
Zabytek archeologiczny należy do państwa
Zabytki archeologiczne odkryte, przypadkowo znalezione lub pozyskane w poszukiwaniach są własnością Skarbu Państwa (art. 35 ustawy). Znalazca nie może ich zatrzymać ani sprzedać.
Zgłoś od razu, nie ruszaj znaleziska
Trzeba przerwać prace, zabezpieczyć przedmiot i miejsce dostępnymi środkami (oznaczyć miejsce) i niezwłocznie zawiadomić wojewódzkiego konserwatora zabytków, a gdy to niemożliwe, wójta, burmistrza lub prezydenta miasta (art. 32 i 33 ustawy). Wójt ma 3 dni na przekazanie zgłoszenia konserwatorowi.
Nagroda lub dyplom dla znalazcy
Kto przypadkowo znalazł zabytek archeologiczny lub odkrył go podczas robót i dopełnił obowiązku zgłoszenia, może dostać od ministra kultury nagrodę pieniężną (gdy zabytek ma szczególną wartość historyczną, artystyczną lub naukową) albo dyplom (art. 34 ustawy). Nagrody nie dostają zawodowi archeolodzy.
Skarb w Kodeksie cywilnym
Rzecz znaleziona w okolicznościach, w których szukanie właściciela jest oczywiście bezcelowe, staje się współwłasnością znalazcy i właściciela gruntu, ale jeśli jest zabytkiem lub materiałem archiwalnym, przechodzi na Skarb Państwa i trzeba ją niezwłocznie wydać staroście (art. 189 Kodeksu cywilnego).
Niewybuchy, las, rezerwaty i cudzy grunt
Niewybuchu nie wolno dotykać, odkopywać ani przenosić: oznacz miejsce, odejdź i zadzwoń pod 112 lub na policję, która wezwie saperów. W lesie obowiązuje zakaz rozkopywania gruntu (art. 30 ust. 1 ustawy o lasach), na gruntach Lasów Państwowych potrzebna jest zgoda nadleśnictwa, a na prywatnym terenie zgoda właściciela; w rezerwatach i parkach narodowych obowiązują zakazy z art. 15 ustawy o ochronie przyrody, a na obszarach Natura 2000 nie wolno pogarszać siedlisk.