
Runy
Starszy Futhark: 24 znaki, legendy i historia
Runy to litery dawnych Germanów: Skandynawów, Gotów, Anglosasów i ich sąsiadów. Pisano nimi na kamieniu, drewnie, kości i metalu przez ponad tysiąc lat, od pierwszych wieków naszej ery aż po późne średniowiecze, a w szwedzkiej Dalarnie jeszcze w XIX wieku. Najstarszy alfabet runiczny, Starszy Futhark, ma dwadzieścia cztery znaki. Nazwa pochodzi od pierwszych sześciu: f, u, th, a, r, k.
Co to są runy
Litery, nie tajne symbole
Każda runa to przede wszystkim głoska, tak jak nasze litery. Do tego ma nazwę, zwykłe słowo: bydło, grad, lód, słońce, brzoza. Dzięki nazwom łatwiej było zapamiętać cały szereg.
Ryte, nie pisane piórem
Runy mają same proste kreski i prawie żadnych poziomych linii. Tak łatwiej je wyciąć nożem w drewnie, bo pozioma kreska zgubiłaby się w słojach.
Skąd się wzięły
Badacze są zgodni, że runy powstały na wzór alfabetów z południa Europy, najpewniej łacińskiego albo północnoitalskich alfabetów alpejskich, w pierwszych wiekach naszej ery. Kto dokładnie je ułożył, nie wiadomo.
Runy na polskiej ziemi
Z terenu dzisiejszej Polski znamy trzy napisy Starszym Futharkiem. Najsłynniejszy jest grot włóczni z Rozwadowa koło Stalowej Woli, znaleziony w 1932 roku w grobie z III wieku. Napis odczytuje się jako krlus, a jego znaczenie wciąż jest sporne.
Pierwsza ósemka: Fehu, Uruz, Thurisaz, Ansuz, Raido, Kenaz, Gebo, Wunjo
Od Fehu do Wunjo. Późna tradycja islandzka nazywa ją ósemką Freyra.
Druga ósemka: Hagalaz, Naudiz, Isa, Jera, Eihwaz, Perthro, Algiz, Sowilo
Od Hagalaz do Sowilo, nazywana ósemką Hagala.
Trzecia ósemka: Tiwaz, Berkano, Ehwaz, Mannaz, Laguz, Ingwaz, Dagaz, Othala
Od Tiwaz do Othala, nazywana ósemką Tyra.
Legendy o runach
W eddyjskiej pieśni Hávamál Odyn mówi, że wisiał dziewięć nocy na wietrznym drzewie, zraniony włócznią, bez jedzenia i picia, aż spojrzał w dół, podniósł runy i spadł. To mit, ale pokazuje, jak wielką wartość miały runy dla samych Skandynawów.
Odyn na drzewie świata
Najważniejszy z nordyckich bogów chciał poznać tajemnicę run. Według pieśni Hávamál wisiał dziewięć nocy na wietrznym drzewie, zraniony włócznią, ofiarowany samemu sobie. Nikt nie podał mu chleba ani rogu z miodem. W końcu spojrzał w dół, z krzykiem podniósł runy i spadł z drzewa. Od tej chwili, jak mówi pieśń, zaczął rosnąć w mądrość, a słowo prowadziło go do słowa.
Edda poetycka, pieśń Hávamál, zwrotki 138–141
Norny przy studni losu
U korzeni jesionu Yggdrasil, przy studni Urd, mieszkają trzy Norny, prządki ludzkiego losu. Wieszczka z pieśni Völuspá mówi, że ryły znaki na drewnie: ustanawiały prawa i wybierały życie dzieciom ludzi. Dla Skandynawów ryć znaczyło więc nie tylko pisać, ale też przesądzać o czyimś losie.
Edda poetycka, pieśń Völuspá, zwrotka 20
Egil i zatruty róg
Islandzki poeta i wojownik Egil Skallagrímsson dostał na uczcie róg piwa z trucizną. Wyciął na nim runy, nakłuł dłoń i natarł je krwią. Róg pękł, a piwo wylało się na słomę. Ta sama saga opowiada, jak Egil uzdrowił chorą dziewczynę: ktoś nieumiejętnie wyrył dla niej runy na kości wieloryba. Egil zeskrobał je, spalił i wyrył nowe, a potem powiedział, że nie powinien ryć run, kto nie umie ich dobrze przeczytać.
Saga o Egilu, XIII wiek
Walkiria uczy Sigurda
Bohater Sigurd znalazł na górze śpiącą w zbroi walkirię Sigrdrífę i obudził ją, rozcinając jej kolczugę. W podzięce nauczyła go run: run zwycięstwa, które ryje się na rękojeści miecza, run na piwo, które chronią przed zdradą, run fal, które kreśli się na sterze łodzi, i run mowy, które pomagają na zgromadzeniu.
Edda poetycka, pieśń Sigrdrífumál
Historia run
- ok. 160 n.e.: Najstarszy pewny napis. Grzebień z kości znaleziony na bagnie Vimose w Danii nosi słowo harja. To najstarszy napis runiczny, co do którego badacze nie mają wątpliwości.
- III wiek: Włócznia z Rozwadowa. Grot z runami trafia do grobu na ziemiach dzisiejszej Polski. To jeden z trzech napisów Starszym Futharkiem znanych z naszego kraju.
- ok. 400: Cały alfabet na kamieniu. Na płycie grobowej z Kylver na Gotlandii ktoś wyrył wszystkie dwadzieścia cztery runy po kolei. To najstarszy znany zapis całego Futharku.
- V–VI wiek: Złote medaliony. Na brakteatach, czyli cienkich złotych zawieszkach, często powtarza się słowo alu. Nie wiadomo na pewno, co znaczyło. Większość badaczy widzi w nim formułę ochronną albo poświęcenie.
- VIII–IX wiek: Młodszy Futhark. W epoce wikingów Skandynawowie skracają alfabet do szesnastu znaków. Jedna runa oznacza teraz kilka głosek. Około 800 roku powstaje kamień z Rök w Szwecji, z najdłuższym znanym napisem runicznym.
- ok. 965: Kamień króla Haralda. Harald Sinozęby stawia w Jelling w Danii kamień, który głosi, że zdobył całą Danię i Norwegię i uczynił Duńczyków chrześcijanami. Logo Bluetooth to do dziś jego inicjały zapisane runami.
- XII–XIV wiek: Liściki na patykach. W porcie Bryggen w Bergen archeolodzy znaleźli kilkaset drewnianych patyczków z runami. Są na nich nazwiska kupców, rachunki, modlitwy, a nawet liściki miłosne i żarty. Runy były zwykłym pismem codziennym.
- do XIX wieku: Ostatni użytkownicy. W szwedzkiej krainie Dalarna wieśniacy pisali odmianą run jeszcze w XIX wieku, choć znali już alfabet łaciński.
- 1933–1945: Nadużycie. Naziści przejęli kilka run jako swoje symbole. Podwójna Sowilo stała się znakiem SS. Przez to niektóre znaki, na przykład Othala ze skrzydełkami, do dziś kojarzą się ze skrajną prawicą i w części krajów są zakazane.
- od 1982: Wróżenie z run. Książka Ralpha Bluma „The Book of Runes” spopularyzowała rzucanie run jako wyrocznię, razem z pustą runą, której w żadnym dawnym źródle nie ma. Większość dzisiejszych znaczeń wróżebnych pochodzi z XX wieku.
Do czego służyły runy
Podpisy i własność
Najczęstsze dawne napisy to imiona: kto zrobił przedmiot albo do kogo należy. Słynna formuła ek erilaz znaczy mniej więcej: ja, mistrz run.
Kamienie pamięci
Wikingowie stawiali kamienie dla zmarłych krewnych, zwykle z formułą: ten kamień postawił ojcu, synowi albo bratu. Najwięcej, kilka tysięcy, stoi w Szwecji.
Formuły ochronne
Krótkie słowa jak alu czy laþu powtarzają się na amuletach. Wiele wskazuje na to, że miały chronić albo przynosić szczęście, ale dokładnego znaczenia nie znamy.
Wróżenie
Tacyt około 98 roku opisał, jak Germanie rzucali na białe płótno patyczki z wyciętymi znakami i wybierali trzy. Nie napisał jednak, że były to runy. Dzisiejsze wróżenie z run to w większości pomysł z XX wieku.
Najwięcej o znaczeniu nazw mówią trzy średniowieczne poematy runiczne: staroangielski (zachował się w odpisie z 1705 roku, bo rękopis spłonął w 1731), norweski z XIII wieku i islandzki z XV wieku. Każda zwrotka opisuje jedną runę.
Najczęstsze pytania
Co to są runy?
Runy to litery dawnych Germanów: Skandynawów, Gotów, Anglosasów i ich sąsiadów. Pisano nimi na kamieniu, drewnie, kości i metalu przez ponad tysiąc lat, od pierwszych wieków naszej ery aż po późne średniowiecze, a w szwedzkiej Dalarnie jeszcze w XIX wieku. Najstarszy alfabet runiczny, Starszy Futhark, ma dwadzieścia cztery znaki. Nazwa pochodzi od pierwszych sześciu: f, u, th, a, r, k.
Ile jest run?
Najstarszy alfabet runiczny, Starszy Futhark, ma 24 runy. Młodszy Futhark z epoki wikingów ma ich 16, a anglosaski futhork nawet 33.
Jak sprawdzić swoją runę urodzenia?
Rok dzieli się na 24 połówki miesiąca, od Fehu, która zaczyna się 29 czerwca. Wpisz datę urodzenia w GrzyboMaps, a pokażemy Twoją runę i imię zapisane runami. To współczesna tradycja, nie dawne wierzenie.
Czy w Polsce znaleziono runy?
Z terenu dzisiejszej Polski znamy trzy napisy Starszym Futharkiem. Najsłynniejszy jest grot włóczni z Rozwadowa koło Stalowej Woli, znaleziony w 1932 roku w grobie z III wieku. Napis odczytuje się jako krlus, a jego znaczenie wciąż jest sporne.
Źródła
- Grot z Rozwadowa: inskrypcja KJ35 (LingVaria, 2016)
- Runy (Wikipedia)
- Elder Futhark (Wikipedia)
- Rune poems: teksty i przekłady (Wikipedia)
- Edda poetycka: Hávamál, Völuspá, Sigrdrífumál (przekład angielski, sacred-texts.com)
- Kamień z Kylver (Wikipedia)
- Napisy z Bryggen (Wikipedia)
- Runic magic: od Tacyta do Bluma (Wikipedia)
- Runy w kraju: Runic inscriptions in Poland (UJ)