
Reinkarnacja
Czy żyjemy więcej niż raz?
Czy żyjemy tylko raz? Od trzech tysięcy lat ludzie na całym świecie opowiadają, że dusza wraca. Wierzą w to hindusi i buddyści, wierzył Pitagoras i Platon, druidzi, kabaliści, Juliusz Słowacki i Henry Ford. W XX wieku psychiatra Ian Stevenson zaczął spisywać relacje dzieci, które opowiadają o „poprzednim życiu”. Zebraliśmy tu najsłynniejsze historie, to, co w nich sprawdzono, i to, co mówią krytycy.
W liczbach
- ok. 26% Polaków deklaruje wiarę w reinkarnację (CBOS, 2012)
- 33% dorosłych Amerykanów wierzy w reinkarnację (Pew Research Center, 2018)
- ponad 2500 przypadków dzieci w archiwum Uniwersytetu Wirginii (Division of Perceptual Studies)
- 2–7 lat w tym wieku dzieci zwykle mówią o „poprzednim życiu” (I. Stevenson, J. Tucker)
Historie ludzi
Shanti DeviIndie · 1926–1987
James LeiningerUSA · ur. 1998
Ryan HammonsUSA · ur. 2004
Bliźniaczki PollockAnglia · ur. 1958
Omm SetyAnglia i Egipt · 1904–1981
Imad ElawarLiban · ur. 1958
Swarnlata MishraIndie · ur. 1948
Cameron MacaulaySzkocja · ur. ok. 2000
Odnalezienie DalajlamyTybet · 1933–1940
Bridey MurphyUSA · 1952–1956
Generał George PattonUSA · 1885–1945
Henry FordUSA · 1863–1947
Juliusz SłowackiPolska · 1809–1849
Pitagoras i szczeniakGrecja · VI w. p.n.e.
Edgar CayceUSA · 1877–1945Wędrówka idei przez świat
Indie: koło sansary (od ok. VIII–VI w. p.n.e.)
Najstarsze pewne teksty o wędrówce duszy to indyjskie upaniszady. Uczą, że prawdziwe „ja”, atman, nie umiera razem z ciałem, tylko przechodzi do nowego. To, w jakim ciele się odrodzi, zależy od karmy, czyli skutków dawnych czynów.
Ten krąg narodzin i śmierci nazywa się sansarą. Celem nie jest wcale wracać jak najdłużej, tylko się z koła uwolnić. Hindusi nazywają to wyzwolenie mokszą. Tę samą ideę, choć każda po swojemu, przejęły dżinizm i sikhizm.
„Jak człowiek zrzuca zniszczone szaty i wkłada nowe, tak dusza porzuca zużyte ciała i wchodzi w nowe.”
Bhagawadgita 2,22
Budda i Tybet (od V w. p.n.e.)
Budda przyjął indyjską ideę odradzania się, ale ją zmienił. Uczył, że nie ma trwałej, niezmiennej duszy, która przeskakuje z ciała do ciała. Odradza się raczej strumień przyczyn i skutków, jak płomień przenoszony z jednej świecy na drugą.
Teksty opowiadają, że w noc przebudzenia Budda przypomniał sobie wiele swoich dawnych żywotów. Tybetańczycy rozwinęli naukę o bardo, stanie między śmiercią a nowymi narodzinami, który ma trwać do czterdziestu dziewięciu dni. Stąd wzięła się tak zwana Tybetańska Księga Umarłych, czytana przy zmarłym. Z Tybetu pochodzi też tradycja tulku, czyli rozpoznawania nauczycieli, którzy się odrodzili. Najsłynniejszy z nich to Dalajlama.
„Nie da się odkryć początku tej wędrówki. Nie widać pierwszego punktu, od którego istoty, spowite niewiedzą, wędrują i krążą.”
Samjutta Nikaja 15,3 (przekład swobodny)
Egipt: mit, który nie był egipski (Herodot, V w. p.n.e.)
Grecki historyk Herodot napisał, że to Egipcjanie pierwsi nauczali, że dusza po śmierci wchodzi kolejno w zwierzęta i po trzech tysiącach lat wraca do ludzkiego ciała.
Egiptolodzy mówią dziś wprost, że to pomyłka. Egipcjanie wierzyli w życie po śmierci, w sąd Ozyrysa i w to, że dusza ba może przybierać różne kształty, ale nie w kolejne ziemskie wcielenia. Herodot najpewniej przypisał im wierzenia swoich rodaków, pitagorejczyków.
„Egipcjanie pierwsi głosili, że dusza ludzka jest nieśmiertelna i że gdy ciało umiera, wchodzi w inne stworzenie, które akurat się rodzi.”
Herodot, Dzieje II, 123
Grecja: Pitagoras i Platon (VI–IV w. p.n.e.)
W Grecji wędrówkę dusz nazywano metempsychozą. Głosili ją orficy i Pitagoras, który podobno pamiętał swoje dawne wcielenia i z tego powodu nie jadł mięsa.
Najpiękniej opisał to Platon. W „Państwie” opowiada mit o Erze, żołnierzu, który poległ w bitwie, a po dwunastu dniach ożył na stosie pogrzebowym. Er widział, jak dusze same wybierają sobie następne życie. Orfeusz wybrał życie łabędzia, Ajas lwa, a Odyseusz, zmęczony sławą, spokojne życie zwykłego człowieka. Potem dusze piły wodę z rzeki Niepamięci i zapominały wszystko. Platon uważał też, że uczenie się jest w gruncie rzeczy przypominaniem sobie tego, co dusza już wiedziała.
„Nie bóg was wybierze, lecz wy sami wybierzecie swój los. Wina jest po stronie wybierającego, bóg jest bez winy.”
Platon, Państwo X, 617e
Druidzi i Celtowie (I w. p.n.e.)
Juliusz Cezar, który podbijał Galię, zapisał, że druidzi nauczają, iż dusze nie giną, tylko po śmierci przechodzą do innych ciał. Uważał, że dzięki temu celtyccy wojownicy nie bali się śmierci.
To relacja wroga, spisana przez Rzymianina, a sami druidzi niczego nie zapisali. Historycy spierają się, czy Cezar dobrze ich zrozumiał, czy dopasował ich naukę do znanych sobie idei Pitagorasa.
„Przede wszystkim chcą przekonać, że dusze nie umierają, lecz po śmierci przechodzą z jednych w drugie. Uważają, że to najbardziej pobudza do męstwa, bo znika lęk przed śmiercią.”
Juliusz Cezar, O wojnie galijskiej VI, 14
Słowianie: ślady i domysły (przed X w. i w ludowej pamięci)
Dawni Słowianie nie zostawili własnych pism, więc nie wiemy na pewno, czy wierzyli w powrót duszy. Mamy tylko ślady. Dzieciom dawano imiona zmarłych dziadków, a w Dziady przygotowywano dla dusz przodków jedzenie, ciepło i otwarte drzwi. Niektórzy etnolodzy widzą w tym wiarę, że przodek może wrócić w rodzie.
To jednak hipoteza, a nie pewnik. Równie dobrze takie zwyczaje mogą wyrażać po prostu pamięć o zmarłych i wiarę, że dusze odwiedzają dom. Uczciwie trzeba powiedzieć, że wiele współczesnych opowieści o „słowiańskiej reinkarnacji” to dopowiedzenia bez źródeł.
„Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, co to będzie, co to będzie?”
Adam Mickiewicz, Dziady cz. II, obrzęd przywoływania dusz
Kabała: gilgul (od XII w., rozkwit w XVI w.)
W mistyce żydowskiej wędrówka duszy nazywa się gilgul, czyli „toczenie się”. Wspomina o niej Zohar, a rozwinął ją wielki kabalista Izaak Luria z Safedu. Jego uczeń Chaim Vital spisał tę naukę w „Bramie wcieleń”.
Według kabały dusza wraca, żeby naprawić to, czego nie zdążyła, i dopełnić swoje zadanie. Ten proces naprawy nazywa się tikkun. Ideę gilgul przejęli też chasydzi, także na ziemiach polskich, i do dziś pojawia się w ich opowieściach.
„Dusza może wrócić wiele razy, aż dopełni wszystkie przykazania i naprawi to, co zepsuła.”
myśl z „Bramy wcieleń” Chaima Vitala (streszczenie)
Chrześcijaństwo: spór sprzed wieków (III–XIII w.)
Teolog Orygenes z Aleksandrii w III wieku uczył, że dusze istniały, zanim się urodziły. To nie była jeszcze reinkarnacja, ale bliska jej myśl. W szóstym wieku poglądy jego zwolenników potępiono, a Kościół przyjął, że człowiek żyje na ziemi raz, potem jest sąd.
W średniowieczu wiarę w wędrówkę dusz wyznawali katarzy w południowej Francji, uznani za heretyków. Dzisiejsze nauczanie Kościoła katolickiego mówi jasno, że reinkarnacji nie ma. Mimo to, jak pokazują badania, część polskich katolików w nią wierzy.
„Postanowione ludziom raz umrzeć, a potem sąd.”
List do Hebrajczyków 9,27
Islam i Druzowie (od XI w.)
Większość muzułmanów odrzuca reinkarnację, bo Koran mówi o jednym życiu i zmartwychwstaniu. Wyjątkiem są Druzowie z Libanu, Syrii i Izraela. Wierzą, że dusza odradza się natychmiast po śmierci w nowo narodzonym dziecku.
Dlatego w druzyjskich wioskach dzieci, które mówią o poprzednim życiu, traktuje się zupełnie poważnie. To tam Ian Stevenson znalazł jeden ze swoich najsłynniejszych przypadków, chłopca imieniem Imad.
„Umrzeć to jak zmienić koszulę.”
obrazowe określenie Druzów („zmiana koszuli”)
Afryka, Arktyka, Ameryka (tradycje żywe do dziś)
U Jorubów w Nigerii chłopiec może dostać imię Babatunde, czyli „ojciec powrócił”, a dziewczynka Yetunde, „matka powróciła”. Inuici wierzą, że wraz z imieniem zmarłego przechodzi na dziecko część jego duszy.
Tlingici z Alaski opowiadali, że przed śmiercią zapowiadali, w którym krewnym wrócą, i pokazywali znamiona, po których mają być rozpoznani. Stevenson badał takie przypadki na Alasce w latach sześćdziesiątych.
„Babatunde: ojciec powrócił.”
imię w języku joruba
Zachód odkrywa reinkarnację (XIX–XXI w.)
Na Zachodzie ideę reinkarnacji spopularyzowali w XIX wieku teozofowie, przede wszystkim Helena Bławatska, a potem Rudolf Steiner. W Polsce pisał o wędrówce ducha Juliusz Słowacki.
W XX wieku temat trafił do książek o regresji hipnotycznej, do kina i do badań naukowych. Dziś według sondaży w reinkarnację wierzy co trzeci Amerykanin i co czwarty Polak, często obok wiary chrześcijańskiej.
„Przyjąłem teorię reinkarnacji, gdy miałem dwadzieścia sześć lat. Praca byłaby daremna, gdybyśmy nie mogli wykorzystać doświadczeń jednego życia w następnym.”
Henry Ford, San Francisco Examiner, 1928
Co zbadano
Ian Stevenson był szanowanym psychiatrą, kierownikiem kliniki psychiatrycznej na Uniwersytecie Wirginii. W 1961 roku pojechał do Indii sprawdzić relacje dzieci, które mówiły o poprzednim życiu, i zajmował się tym do śmierci w 2007 roku. Jeździł do Indii, Sri Lanki, Libanu, Turcji, Birmy, na Alaskę i do Europy. Jego pracę kontynuuje psychiatra Jim Tucker.
Stevenson nigdy nie twierdził, że udowodnił reinkarnację. Swoją pierwszą książkę zatytułował ostrożnie: „Dwadzieścia przypadków sugerujących reinkarnację”. Szukał innych wyjaśnień, takich jak oszustwo, przypadek czy podsłuchane rozmowy, i opisywał, kiedy żadne z nich nie pasowało.
Co się powtarza w przypadkach dzieci
Wiek. Dzieci zaczynają mówić o poprzednim życiu zwykle między drugim a czwartym rokiem, a przestają około szóstego, siódmego roku.
Gwałtowna śmierć. W archiwum Uniwersytetu Wirginii około siedmiu na dziesięć opisywanych „poprzednich osób” zmarło nagle: w wypadku, na wojnie albo w wyniku przemocy.
Krótka przerwa. Między śmiercią „poprzedniej osoby” a narodzinami dziecka mijało zwykle około półtora roku.
Znamiona. Stevenson opisał ponad dwieście przypadków, w których znamię lub wada wrodzona dziecka miała odpowiadać ranie zmarłego. Zebrał je w dwutomowym dziele „Reincarnation and Biology” z 1997 roku.
Lęki i zabawy. Dzieci często boją się tego, co miało zabić poprzednią osobę, na przykład wody albo samochodów, i odgrywają w zabawie jej zawód.
Co mówią krytycy
Kultura. Najwięcej przypadków jest tam, gdzie ludzie wierzą w reinkarnację. Rodzina, która w nią wierzy, łatwiej dopasowuje słowa dziecka do jakiegoś zmarłego.
Pamięć dorosłych. Słowa dziecka rzadko zapisywano, zanim rodziny się spotkały. Wspomnienia świadków po latach mieszają się z tym, czego dowiedzieli się później.
Kryptomnezja. Dziecko mogło coś usłyszeć w telewizji albo od dorosłych i zapomnieć, skąd to wie. Klasycznym przykładem jest sprawa Bridey Murphy.
Brak mechanizmu. Nauka nie zna sposobu, w jaki wspomnienia mogłyby przetrwać bez mózgu i przejść do innego ciała. Filozof Paul Edwards w książce „Reincarnation: A Critical Examination” z 1996 roku zebrał najmocniejsze zarzuty.
„Są trzy twierdzenia z tej dziedziny, które moim zdaniem zasługują na poważne badania. Trzecie z nich: że małe dzieci czasem podają szczegóły poprzedniego życia, które po sprawdzeniu okazują się trafne, a których nie mogły poznać inaczej niż przez reinkarnację.”
Carl Sagan, astronom i sceptyk, Świat nawiedzany przez demony, 1995. Dodał, że wybrał je nie dlatego, że uważa je za prawdziwe.
Jak to mogłoby działać?
Nikt nie wie, jak reinkarnacja miałaby działać, jeśli w ogóle istnieje. Oto najważniejsze pomysły, od religijnych po naukowe. Wszystkie poza ostatnim to hipotezy, których nie potwierdzono.
Dusza poza ciałem (hipoteza). Najstarsza odpowiedź: człowiek ma nieśmiertelną duszę, a ciało jest jej ubraniem. Tak myśleli Platon, hinduiści i wielu mistyków. Nauka nie potrafi tego ani udowodnić, ani wykluczyć.
Mózg jak radio (hipoteza). Psycholog William James w 1898 roku zapytał, czy mózg na pewno wytwarza świadomość. Może tylko ją odbiera i przepuszcza, jak radio sygnał. Gdy radio się zepsuje, audycja trwa dalej. Do tego pomysłu nawiązują dziś Jim Tucker i część badaczy śmierci klinicznej.
Strumień bez duszy (hipoteza). Buddyści uważają, że nie przechodzi żadne stałe „ja”, tylko łańcuch przyczyn i skutków, karma. Tak jak płomień przeskakuje ze świecy na świecę: nie jest ten sam, ale nie jest też zupełnie inny.
DMT jako brama (hipoteza). Rick Strassman przypuszczał, że w chwili narodzin i śmierci mózg wydziela DMT, a to otwiera stan, w którym świadomość opuszcza ciało albo do niego wchodzi. Brak dowodów u ludzi.
Pamięć w polu (hipoteza). Biolog Rupert Sheldrake głosi, że wspomnienia nie są zapisane w mózgu, tylko w „polach”, z którymi mózg się łączy. Wtedy dziecko mogłoby „dostroić się” do pamięci kogoś zmarłego. Większość naukowców odrzuca tę teorię.
Wyjaśnienie psychologiczne. Pogląd większości naukowców: wspomnienia mieszkają w mózgu i giną razem z nim. Relacje dzieci da się wyjaśnić wyobraźnią, podsłuchanymi rozmowami, nieświadomymi podpowiedziami dorosłych i przypadkowymi trafieniami.
Książki, o których się mówi
Wędrówka dusz
Michael Newton, 1994 (Journey of Souls)
Amerykański hipnoterapeuta opisał sesje, w których ludzie w głębokiej hipnozie opowiadali nie o poprzednich życiach, ale o czasie między nimi. Według tych relacji dusza po śmierci opuszcza ciało, spotyka przewodnika, wraca do swojej „grupy dusz”, staje przed radą starszych i sama wybiera następne życie i ciało. Newton twierdził, że opisy tysięcy klientów były zaskakująco zgodne. Kontynuacją jest „Przeznaczenie dusz”.
Co na to badania: Relacje z hipnozy nie dają się sprawdzić. Zgodność opowieści może wynikać z tego, jak hipnotyzer prowadził sesje i jakie pytania zadawał.
DMT. Molekuła duszy
Rick Strassman, 2000 (DMT: The Spirit Molecule)
Psychiatra z Uniwersytetu Nowego Meksyku prowadził w latach 1990–1995 pierwsze od dwudziestu lat w USA zatwierdzone badania nad substancją psychodeliczną, DMT. Ochotnicy opisywali przeżycia podobne do śmierci klinicznej: tunel, światło, spotkania z istotami. Strassman postawił śmiałą hipotezę, że szyszynka w mózgu może wydzielać DMT w chwili narodzin i śmierci, jakby otwierała drzwi duszy. Zauważył też, że szyszynka staje się widoczna u zarodka około czterdziestego dziewiątego dnia, a tyle samo, według Tybetańczyków, trwa wędrówka duszy przez bardo.
Co na to badania: Sam autor nazywał to spekulacją. W 2019 roku naukowcy wykryli DMT w mózgach szczurów, a jego poziom rósł po zatrzymaniu krążenia. U ludzi nie ma dowodu, że szyszynka wytwarza go w ilości, która mogłaby wywołać takie przeżycia. DMT jest w Polsce nielegalne i nie zachęcamy do żadnych prób.
Wiele żywotów, wielu mistrzów
Brian Weiss, 1988 (Many Lives, Many Masters)
Psychiatra z Miami opisał pacjentkę Catherine, która w hipnozie miała przypomnieć sobie dziesiątki dawnych żyć, od starożytnego Egiptu po XX wiek. Jej lęki miały słabnąć, gdy odkrywała ich „źródło” w poprzednich wcieleniach. Między życiami przekazywała słowa „mistrzów”, duchowych nauczycieli. Książka sprzedała się w milionach egzemplarzy i spopularyzowała regresję.
Co na to badania: Nikt nie sprawdził niezależnie żyć Catherine. Psycholodzy przypominają, że w hipnozie łatwo powstają przekonujące, ale fałszywe wspomnienia.
Dwadzieścia przypadków sugerujących reinkarnację
Ian Stevenson, 1966 (Twenty Cases Suggestive of Reincarnation)
Najważniejsza książka badawcza w tej dziedzinie. Stevenson opisuje dzieci z Indii, Sri Lanki, Brazylii, Alaski i Libanu, w tym Imada Elawara i Swarnlatę Mishrę. Przy każdym przypadku wymienia, co dziecko powiedziało, co sprawdził i jakie są inne możliwe wyjaśnienia.
Co na to badania: Pisana ostrożnie, językiem naukowym. Nawet krytycy przyznają, że Stevenson był rzetelny, choć nie zgadzają się z jego wnioskami.
Życie przed życiem
Jim B. Tucker, 2005 (Life Before Life)
Następca Stevensona na Uniwersytecie Wirginii podsumowuje czterdzieści lat badań nad dziećmi. W drugiej książce, „Return to Life” z 2013 roku, opisuje amerykańskie przypadki, w tym Jamesa Leiningera i Ryana Hammonsa, i proponuje własną hipotezę: że świadomość może być czymś podstawowym, a nie wytworem mózgu.
Co na to badania: To hipoteza filozoficzna, a nie wynik doświadczenia. Tucker sam pisze o słabościach przypadków.
Życie po życiu
Raymond Moody, 1975 (Life After Life)
Lekarz zebrał relacje ludzi, którzy przeżyli śmierć kliniczną. To on spopularyzował nazwę „doświadczenie bliskie śmierci”: wyjście z ciała, tunel, światło, spotkanie zmarłych bliskich i przegląd życia. Książka nie mówi wprost o reinkarnacji, ale otworzyła na Zachodzie pytanie, co dzieje się ze świadomością w chwili śmierci.
Co na to badania: Same przeżycia są dobrze udokumentowane i badane do dziś. Spór dotyczy tego, czy to dowód na życie po śmierci, czy reakcja umierającego mózgu.
Tybetańska Księga Umarłych
tradycja tybetańska, XIV w., przekład 1927 (Bardo Thödol)
Tekst czytany zmarłemu przez czterdzieści dziewięć dni. Prowadzi go przez bardo: najpierw jasne światło, potem łagodne i groźne wizje, aż do wyboru nowego łona. Uczy, że wszystkie te obrazy są projekcją umysłu i że rozpoznanie tego daje wyzwolenie. Na Zachód trafił w 1927 roku dzięki przekładowi Evansa-Wentza, a czytał go między innymi Carl Gustav Jung.
Co na to badania: To tekst religijny, a nie relacja do sprawdzenia. Jego obrazy zaskakująco przypominają opisy z książek Moody'ego i Strassmana.
Regresja hipnotyczna: uwaga
Regresja hipnotyczna polega na tym, że hipnotyzer prowadzi człowieka „wstecz”, do dzieciństwa, a potem do rzekomych poprzednich żyć. Słynne stały się książki amerykańskiego psychiatry Briana Weissa, na przykład „Wiele żywotów, wielu mistrzów” z 1988 roku.
Badania psychologów są tu jednak jednoznaczne. Kanadyjski psycholog Nicholas Spanos pokazał w latach dziewięćdziesiątych, że „poprzednie życia” opowiadane w hipnozie dopasowują się do tego, co hipnotyzer zasugerował przed sesją. Hipnoza nie poprawia pamięci, za to zwiększa pewność siebie przy fałszywych wspomnieniach. Ludzie w regresji często mylą fakty historyczne, a zaskakująco wielu z nich „było” Kleopatrą lub rycerzem.
Dlatego regresja to ciekawe przeżycie i bywa źródłem wglądu w siebie, ale nie jest dowodem na reinkarnację. Jeśli ktoś przeżywa trudne emocje, lepiej szukać pomocy u psychologa lub psychoterapeuty z uprawnieniami.
Ciekawostki
Skąd to słowo. „Reinkarnacja” pochodzi z łaciny i znaczy „ponowne wcielenie”, dosłownie „ponowne wejście w ciało”. Grecy mówili metempsychoza, czyli „przejście duszy”.
Chiny i urzędowe wcielenia. W 2007 roku chiński urząd do spraw religii wydał przepisy, według których rozpoznanie odrodzonego tybetańskiego lamy wymaga zgody państwa.
Rzeka Niepamięci. U Platona dusze przed nowym życiem piją wodę z rzeki Niepamięci. Stąd do dziś mówimy o „pogrążeniu w niepamięci”, a Grecy nazywali tę rzekę Lete.
Czterdzieści dziewięć dni. W tradycji tybetańskiej zmarły przechodzi przez bardo do czterdziestu dziewięciu dni. Przez ten czas rodzina modli się i czyta mu teksty.
Dalajlama zapowiada. W lipcu 2025 roku XIV Dalajlama ogłosił, że po jego śmierci instytucja Dalajlamy będzie trwać, a jego następcę wskaże jego własna fundacja.
Znamiona Tlingitów. Tlingici z Alaski przed śmiercią pokazywali krewnym znamiona, po których mieli zostać rozpoznani w nowym dziecku. Stevenson opisał kilka takich przypadków.
Nie rozstrzygamy, czy reinkarnacja istnieje. Nauka jej nie potwierdziła i nie wykluczyła, a uczciwi badacze po obu stronach mówią o „przypadkach sugerujących”, nie o dowodach. Przy każdej historii oddzielamy to, co da się sprawdzić w dokumentach, od relacji i od legendy. Piszemy z szacunkiem dla wierzących i niewierzących.
Najczęstsze pytania
Czy reinkarnacja jest udowodniona?
Nie. Są przypadki, które badacze nazywają „sugerującymi reinkarnację”, ale żaden nie jest dowodem, który przekonałby naukę. Nie ma też dowodu, że reinkarnacji nie ma.
Kto badał reinkarnację naukowo?
Najbardziej znany jest psychiatra Ian Stevenson z Uniwersytetu Wirginii, który od 1961 do 2007 roku zbierał relacje dzieci z całego świata. Jego pracę kontynuuje Jim Tucker, a w Islandii badał to Erlendur Haraldsson.
Ilu Polaków wierzy w reinkarnację?
Według sondażu CBOS z 2012 roku około jednej czwartej Polaków, często obok wiary chrześcijańskiej.
Jakie religie wierzą w reinkarnację?
Hinduizm, buddyzm, dżinizm, sikhizm, Druzowie, część nurtów kabały i wiele ludów tradycyjnych. Wierzyli w nią też Pitagoras, Platon i, według Cezara, druidzi.
Czy regresja hipnotyczna pokazuje poprzednie życia?
Badania pokazują, że w hipnozie łatwo powstają fałszywe wspomnienia, które wydają się bardzo prawdziwe. Najsłynniejszy przykład to sprawa Bridey Murphy, wyjaśniona kryptomnezją.
W jakim wieku dzieci mówią o poprzednim życiu?
Zwykle zaczynają między drugim a czwartym rokiem życia, a około szóstego, siódmego roku przestają i często zapominają.
Źródła
- Division of Perceptual Studies, University of Virginia
- Psi Encyclopedia, Society for Psychical Research
- Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Encyclopaedia Britannica: Reincarnation
- Pew Research Center, 2018: Beliefs about the afterlife
- CBOS, Wiara i religijność Polaków, 2012
- Wolne Lektury: Platon, Mickiewicz, Słowacki