
Kukła Marzanny
obrzędy słowiańskie
Tak wygląda w Twoim profilu
Ten artefakt czeka gdzieś w lesie. Gdy go znajdziesz podczas grzybobrania, jego animowana ikona zapali się w Twoich Trofeach, w Gablocie artefaktów. Pospolity artefakt daje 5 pkt w lidze.
Marzanna to słomiana kukła symbolizująca zimę, którą topi się lub pali na powitanie wiosny, dziś zwykle 21 marca. Zwyczaj wywodzi się z dawnych słowiańskich obrzędów i już w 1420 r. zwalczał go synod poznański.
Pochodzenie
Marzanna to słomiana kukła zimy i śmierci z wiosennych obrzędów Słowian zachodnich, znana też jako Śmiertka, Śmierć czy Morena. Najstarsze polskie świadectwa pochodzą z XV wieku: zwyczaj zakazał synod diecezji poznańskiej w 1420 roku, a Jan Długosz opisał Marzannę jako boginię.
Historia
Dawniej obrzęd odbywał się nie 21 marca, lecz w czwartą niedzielę Wielkiego Postu, zwaną w wielu regionach „śmiertną” lub „białą”. Młodzież robiła kukłę ze słomy, ubierała ją w kobiece łachmany, korale i wstążki, czasem w czepiec mężatki. Tak przygotowana Marzanna stawała się wcieleniem wszystkiego, co złe: zimy, głodu przednówka, chorób i samej śmierci.
Kukłę obnoszono po wsi z pieśniami, w których wypędzano Śmierć ze wsi. Potem niesiono ją za granicę wsi, nad rzekę lub staw, rozbierano, czasem podpalano i wrzucano do wody. Ważne było, by woda ją porwała, bo razem z kukłą odpływała zima. Wracając nie wolno było się oglądać, bo kto się obejrzał, mógł zachorować albo ściągnąć Śmierć z powrotem.
Zaraz po pożegnaniu zimy witano wiosnę. Do wsi wnoszono zieloną gałąź lub choinkę przystrojoną wstążkami i wydmuszkami, zwaną gaikiem albo „nowym latkiem”, i chodzono z nią od domu do domu ze śpiewem. Śmierć odchodziła, a życie wracało.
Kościół przez wieki próbował zakazać tego zwyczaju. Synod poznański w 1420 roku nakazał księżom pilnować, by w niedzielę śródpostną nie wynoszono „śmierci” i nie topiono jej w wodzie. Obrzęd jednak przetrwał, a kronikarz Jan Długosz w XV wieku uznał Marzannę za dawną polską boginię, porównywaną z rzymską Ceres. Część dzisiejszych badaczy traktuje ją ostrożnie raczej jako postać obrzędową niż pewne bóstwo.
Jak działa
Według obrzędu kukłę ubraną w kobiecy strój i wstążki obnoszono z pieśniami po wsi, a potem palono lub topiono w rzece. Razem z nią miała odejść zima, choroby i wszelkie zło. Wracając do domu, nie wolno było się oglądać za siebie, by nie ściągnąć nieszczęścia.
Moce
- Wygnanie zimy: Według wierzeń utopienie lub spalenie kukły kończyło zimę i otwierało drogę wiośnie.
- Odpędzenie chorób: Razem z kukłą miały odejść ze wsi zarazy, głód i śmierć.
- Zakaz oglądania się: Kto po obrzędzie spojrzał za siebie, mógł ściągnąć nieszczęście albo chorobę.
- Przywołanie urodzaju: Pożegnanie Marzanny i powitanie gaika miało zapewnić żyzne pola w nowym roku.
Losy
Kukły Marzanny z natury nie przetrwały, bo każdą topi się lub pali. Zwyczaj wciąż żyje w polskich szkołach i przedszkolach w pierwszy dzień wiosny, choć dziś często zastępuje się topienie paleniem na brzegu albo symbolicznym pożegnaniem, by nie zaśmiecać rzek.
W kulturze
Marzanna pojawia się w wielu polskich wierszach i piosenkach dla dzieci o nadejściu wiosny. Jej czeska i słowacka odpowiedniczka, Morana, jest tam bohaterką identycznego obrzędu.
Ciekawostka
Jan Długosz w XV wieku opisał Marzannę (u niego „Marzyana”) jako polską boginię, odpowiedniczkę rzymskiej Ceres.