GrzyboMapsUżywki i narkotyki bez ściemy

Co nas naprawdę niszczy

Ranking szkodliwości dwudziestu substancji, ułożony przez naukowców. Na samej górze jest coś, co stoi w każdym sklepie. Niżej po kolei wszystko, o co ludzie pytają: jak działa, co zabiera i jak z tego wyjść.

Tę stronę przygotowała grupa osób, a wśród nich są ludzie, którzy sami byli uzależnieni i wyszli. Wiedzą, jak to jest, kiedy wszyscy mówią, a ty i tak wiesz swoje. Dlatego nie będziemy cię straszyć ani pouczać. Powiemy, jak jest.

Podcast · 33 min · streszczenie tej stronyCo nas naprawdę niszczy: ranking używek i droga z nałogu

Tekst i rozdziały odcinka · Lektor to głos AI.

Od najgorszego w dół

Ranking szkodliwości

Czterdziestu ekspertów oceniło 20 substancji według 16 rodzajów szkód. Liczyły się szkody dla ciała i psychiki, uzależnienie, wypadki, przemoc, rozbite rodziny, przestępczość i koszty dla wszystkich. Wynik od 0 do 100.

  1. 1Alkohol72
  2. 2Heroina i inne opioidy55
  3. 3Kokaina palona (crack)54
  4. 4Metamfetamina33
  5. 5Kokaina27
  6. 6Tytoń i nikotyna26
  7. 7Amfetamina23
  8. 8Marihuana20
  9. 9GHB18
  10. 10Leki uspokajające (benzodiazepiny)15
  11. 11Ketamina15
  12. 12Metadon z nielegalnego źródła14
  13. 13Mefedron i inne katynony13
  14. 14Gazy i rozpuszczalniki do wąchania10
  15. 15Khat (czuwaliczka)9
  16. 16Sterydy anaboliczne9
  17. 17Ecstasy (MDMA)9
  18. 18LSD7
  19. 19Buprenorfina z nielegalnego źródła7
  20. 20Grzyby halucynogenne (łysiczki)6
szkody dla biorącegoszkody dla innych ludzi

Źródło: Nutt, King, Phillips, The Lancet 2010. Podział na szkody dla biorącego i dla innych podajemy tam, gdzie badanie go opublikowało.

Uczciwie: to badanie z Wielkiej Brytanii, oparte na ocenie ekspertów, a nie na jednym pomiarze, i ma swoich krytyków. Jego główny wniosek, że alkohol robi najwięcej szkód, potwierdzają jednak dane WHO o zgonach i chorobach. Niska pozycja w rankingu nie znaczy, że coś jest bezpieczne.

Jak to działa w mózgu, po ludzku

Uzależnienie to nie słaba wola ani zły charakter. To zmiana w mózgu, którą da się zrozumieć i odwrócić.

  1. Dopamina mówi: zrób to jeszcze raz

    Dopamina to nie sama przyjemność, tylko sygnał „to ważne, powtórz”. Naturalnie wydziela się przy jedzeniu, przytuleniu, sukcesie czy słońcu na twarzy. Substancje dają sygnał wiele razy silniejszy niż cokolwiek z natury, czasem nawet dziesięciokrotnie.

  2. Mózg ścisza głośnik

    Za głośny sygnał męczy, więc mózg chowa część receptorów. Potrzeba więcej, żeby poczuć to samo. A zwykłe radości, rozmowa, obiad czy spacer, smakują jak tektura.

  3. Bierzesz, żeby było normalnie

    Po jakimś czasie bez substancji jest gorzej niż przed pierwszym razem: niepokój, smutek, drażliwość, bezsenność. Bierze się już nie dla haju, tylko żeby przetrwać dzień.

  4. Hamulec słabnie

    Kora przedczołowa, czyli część mózgu, która mówi „stop, pomyśl”, działa słabiej. A miejsca, ludzie, stres i nuda same uruchamiają głód. Dlatego samo „postanawiam” często nie wystarcza i to nie jest twoja wina. Ale wyjście jest już w twoich rękach.

  5. Serotonina i spokój

    Serotonina odpowiada za spokój, nastrój i sen. Alkohol, ecstasy i inne substancje rozregulowują ją, więc po ich działaniu przychodzi dół i lęk, który znowu ciągnie do brania.

  6. Mózg się odbudowuje

    To najważniejsza wiadomość na tej stronie. Badania obrazowe pokazują, że po kilkunastu miesiącach bez substancji układ nagrody wyraźnie się regeneruje. Radość wraca. Pierwsze tygodnie są najtrudniejsze, potem jest coraz lżej.

Twoja codzienna radość

Przesuń suwak i zobacz, co dzieje się z poziomem zadowolenia, gdy branie staje się regularne

- - - zwykły dobry dzień czas →
Na początkuPo kilku miesiącachPo rokuRok bez substancji

Każde wzięcie daje wysoki szczyt, a potem lekki spadek poniżej normy. Wydaje się, że to nic.

Przypowieści

Każda substancja w jednym obrazie

Liczby mówią do głowy, obrazy mówią do serca. Tak wygląda działanie każdej substancji z rankingu, kiedy opowiedzieć je po ludzku. Dotknij obrazu, żeby przejść do opisu.

Po kolei, od miejsca 1 do 20

Każda substancja z bliska

Po ludzkuKlatka, której nie widać
1

Alkohol

piwo, wino, wódka, każdy trunek
72na 100

Najbardziej szkodliwa substancja w rankingu. Także dla ludzi, którzy sami nie piją.

Na początku kieliszek otwiera drzwi: luz, odwaga, śmiech. Alkohol pożycza ci dobry humor z jutra, a rano oddajesz go z odsetkami: lękiem, kacem i wstydem. Z czasem pijesz już tylko po to, żeby spłacić wczorajszy dług, a drzwi, które kiedyś się otwierały, zamykają się od środka.

Jak działa

Alkohol wycisza mózg. Wzmacnia działanie GABA, czyli naturalnego hamulca, osłabia glutaminian, który odpowiada za czujność i pamięć, a do tego wyrzuca trochę dopaminy. Dlatego najpierw jest luz, odwaga i śmiech, a potem spowolnienie, gadanie w kółko, dziury w pamięci i senność. Mózg szybko się do tego przyzwyczaja i bez alkoholu robi się nerwowy, niespokojny i nie może spać.

Co zabiera

  • Zdrowie: wątroba (stłuszczenie, zapalenie, marskość), trzustka, serce i ciśnienie. Według WHO alkohol ma związek z ponad 200 chorobami i urazami.
  • Raka: alkohol jest w tej samej grupie rakotwórczej co dym tytoniowy i azbest. Zwiększa ryzyko co najmniej siedmiu nowotworów, w tym raka piersi i jelita grubego.
  • Głowę: pogarsza sen, nasila lęk i depresję. Przy długim piciu mózg się kurczy, a pamięć słabnie.
  • Ludzi wokół: w rankingu szkody dla innych to aż 46 z 72 punktów, najwięcej ze wszystkich. Przemoc w domu, wypadki, dzieci, które dorastają w strachu, i alkohol w ciąży, który na całe życie uszkadza mózg dziecka (FASD).
8,8 litraczystego alkoholu na każdego mieszkańca Polski w 2024 rokuKCPU na podstawie GUS
ok. 580 tys.dorosłych Polaków jest uzależnionych od alkoholu (1,9% dorosłych), dziesięć razy częściej mężczyźnibadanie EZOP II, 2018
2,6 mlnzgonów rocznie na świecie przez alkohol, czyli prawie co dwudziesty zgon. Przez wszystkie narkotyki razem: 0,6 mlnWHO, raport 2024

Mit

„Piwo to nie alkohol” i „kieliszek do obiadu jest zdrowy”. Europejskie biuro WHO pisze wprost, że nie ma ilości alkoholu bezpiecznej dla zdrowia. Ryzyko zaczyna się od pierwszego kieliszka i rośnie z każdym kolejnym.

Po długim piciu nie odstawiaj alkoholu nagle i samotnie. Zespół odstawienny może skończyć się drgawkami albo majaczeniem (delirium). Detoks pod okiem lekarza jest bezpieczny i bezpłatny.
Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuCiepły kokon
2

Heroina i inne opioidy

też tabletki przeciwbólowe z opioidami, gdy bierze się je poza leczeniem
55na 100

Daje ciepło i ulgę od każdego bólu, także tego w duszy. Dlatego tak trudno ją zostawić.

Heroina owija cię jak ciepły koc w zimną noc. Nic nie boli, nic nie martwi. Tylko że pod tym kocem powoli kończy się powietrze, a ty jesteś zbyt rozgrzany, żeby to zauważyć. Ludzie z zewnątrz pukają, ale przez kokon nie słychać.

Jak działa

Opioidy udają nasze własne endorfiny, czyli cząsteczki ulgi, które mózg wydziela przy bólu i stresie. Siadają na tych samych receptorach, tylko mocniej. Świat robi się miękki i obojętny. Mózg bardzo szybko się przestawia i po kilku tygodniach człowiek bierze już nie po to, żeby było dobrze, tylko żeby nie było źle.

Co zabiera

  • Oddech: największe ryzyko to przedawkowanie, po którym człowiek przestaje oddychać. Szczególnie po przerwie (tolerancja spada) i z alkoholem albo lekami uspokajającymi.
  • Ciało: zakażenia, żółtaczka typu C i HIV przy wspólnym sprzęcie, zaparcia, wyniszczenie.
  • Życie: pieniądze, praca, rodzina i zaufanie znikają jedno po drugim. Odstawienie boli fizycznie, dlatego wielu ludzi wraca.

Mit

„Z heroiny się nie wychodzi”. Wychodzi się. Leczenie substytucyjne (metadon, buprenorfina) pod opieką lekarza wielokrotnie zmniejsza ryzyko śmierci i pozwala wrócić do pracy i rodziny. Nalokson, lek odwracający przedawkowanie, ratuje życie.

Gdy ktoś po opioidach nie oddycha albo nie da się go dobudzić, dzwoń na 112.
Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuZapałka
3

Kokaina palona (crack)

54na 100

Najbardziej szkodliwa dla samego biorącego w całym rankingu.

Rozbłysk trwa kilka sekund i jest jaśniejszy niż wszystko, co znasz. Potem zostaje spalony patyczek i ręka sama sięga po następną zapałkę. Po jednej nocy przed tobą leży całe pudełko spalonych zapałek, a pieniędzy z miesiąca już nie ma.

Jak działa

Kokaina blokuje sprzątanie dopaminy w mózgu, więc sygnał „super, jeszcze raz” krzyczy bez przerwy. Palona dociera do mózgu w kilka sekund i równie szybko gaśnie. Po kilku minutach przychodzi zjazd i przymus, żeby wziąć znowu. Tak w jedną noc znikają pieniądze z całego miesiąca.

Co zabiera

  • Serce i mózg: zawał i udar, także u młodych ludzi.
  • Głowę: paranoja, podejrzliwość, agresja, bezsenność.
  • Płuca, wagę, zęby i pieniądze, które znikają w kilka godzin.

Mit

„Wezmę tylko raz”. Przy tak szybkim haju i zjeździe mózg uczy się przymusu wyjątkowo szybko.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuŚwieca palona z dwóch stron
4

Metamfetamina

33na 100

Daje wiele godzin, a nawet dni energii. Potem rachunek przychodzi z odsetkami.

Daje dwa razy więcej światła, ale tylko przez chwilę. Nie śpisz, nie jesz, czujesz się niezniszczalny. W rzeczywistości wypalasz zapas, który miał ci starczyć na lata: zęby, sen, spokój i zaufanie ludzi.

Jak działa

Metamfetamina zmusza komórki nerwowe do wyrzucenia ogromnej ilości dopaminy i noradrenaliny. Człowiek nie śpi, nie je, czuje się niepokonany. Mózg płaci za to zmęczeniem układu nagrody: zwykłe przyjemności przestają cieszyć na długie miesiące.

Co zabiera

  • Głowę: psychoza z urojeniami i omamami, paranoja, napady lęku i złości.
  • Ciało: serce, wyniszczenie, zęby, skóra.
  • Radość: po odstawieniu przez długi czas nic nie cieszy. To mija, ale trzeba to przetrwać z pomocą.

Mit

„Mózg już się nie naprawi”. Badania obrazowe pokazały, że po kilkunastu miesiącach bez metamfetaminy układ dopaminowy wyraźnie się odbudowuje.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKreska, która prowadzi do kasyna
5

Kokaina

wciągana
27na 100

Uchodzi za narkotyk dla ludzi sukcesu. Serce nie patrzy na konto w banku.

Biała linia wygląda jak ścieżka do lepszego wieczoru. Prowadzi prosto na czerwony dywan kasyna: światła, pewność siebie, wrażenie, że wygrywasz. Tyle że w kasynie zawsze wygrywa kasyno. Płacisz pieniędzmi, sercem i nocami bez snu, a automat mruga, że jeszcze jedna runda i się odegrasz.

Jak działa

Działa jak crack, tylko wolniej: blokuje sprzątanie dopaminy, więc człowiek czuje się pewny siebie, rozgadany i ważny. Zjazd przychodzi po godzinie, dwóch i ciągnie do kolejnej porcji.

Co zabiera

  • Serce: zawał, zaburzenia rytmu, udar. Z alkoholem w wątrobie powstaje związek jeszcze bardziej szkodliwy dla serca.
  • Nos i zatoki, sen, nastrój. Po weekendzie przychodzi dół.
  • Pieniądze i relacje: długi, kłamstwa, ukrywanie się.

Mit

„Biorę tylko na imprezach”. Tak zaczyna większość ludzi, którzy później nie mogą przestać.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuSmycz z dymu
6

Tytoń i nikotyna

papierosy, a nikotyna także w e-papierosach i saszetkach
26na 100

Legalny i dostępny wszędzie. Zabija do połowy ludzi, którzy palą przez całe życie.

Wydaje się, że papieros to chwila wolności: wyjście na przerwę, oddech, spokój. W rzeczywistości to smycz. Co godzinę ktoś za nią ciągnie, a ty idziesz posłusznie. Ulga, którą czujesz po zaciągnięciu się, to w dużej mierze ulga od głodu, który zrobił sam papieros.

Jak działa

Nikotyna pobudza receptory w mózgu i uwalnia dopaminę. Ulga trwa krótko, więc ręka sięga po kolejnego. Spokój, który daje papieros, to w dużej mierze ulga od głodu nikotynowego, który sam wywołał.

Co zabiera

  • Płuca, serce i naczynia: rak płuca, zawał, udar, przewlekła choroba płuc.
  • Pieniądze: kilkaset złotych miesięcznie.
  • Ludzi wokół: bierne palenie szkodzi dzieciom i domownikom.

Mit

„Palę, bo mnie uspokaja”. Po kilku tygodniach bez nikotyny poziom stresu u byłych palaczy zwykle jest niższy niż wtedy, gdy palili.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuBat na zmęczonego konia
7

Amfetamina

23na 100

Popularna w Polsce. Najpierw daje siłę, potem zabiera sen i spokój.

Koń jest zmęczony, więc dostaje batem i biegnie dalej. Amfetamina nie daje siły, tylko zabiera ją z jutra. Każda noc bez snu to pożyczka od własnego ciała, a ciało w końcu upomina się o spłatę zjazdem, nerwami i pustką.

Jak działa

Uwalnia dopaminę i noradrenalinę. Daje energię, gadatliwość i brak zmęczenia. Organizm jedzie wtedy na rezerwie, a rachunek przychodzi po kilku dniach w postaci zjazdu, drażliwości i smutku.

Co zabiera

  • Serce i ciśnienie, sen, apetyt.
  • Głowę: lęk, paranoja, czasem psychoza. Po zjeździe przychodzi depresja.
  • Relacje: nerwowość, kłótnie, kłamstwa.

Mit

„Pomaga w pracy i nauce”. Na krótko tak, ale potem odbiera sen i koncentrację na dłużej, niż dała.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKanapa, która zarasta
8

Marihuana

susz, haszysz
20na 100

Najczęściej mówią, że „to tylko zioło”. Dzisiejsze zioło to nie to samo, co trzydzieści lat temu.

Siadasz na chwilę, żeby odpocząć. Jest miękko i spokojnie. Tylko że kanapa powoli zarasta mchem, a plany, które miały się spełnić, pokrywa kurz. Nikt cię nie przywiązał. Po prostu z dnia na dzień coraz trudniej wstać.

Jak działa

THC siada na receptorach, które regulują pamięć, nastrój, apetyt i odczuwanie czasu. Dlatego przychodzi rozluźnienie, śmiech i głód. Dzisiejsza marihuana ma zwykle znacznie więcej THC niż kiedyś. U młodych mózg rozwija się mniej więcej do 25. roku życia i jest na to szczególnie wrażliwy.

Co zabiera

  • Motywację i pamięć: przy codziennym paleniu trudniej się uczyć, zapamiętywać i zaczynać rzeczy.
  • Głowę: przy codziennym paleniu mocnej marihuany ryzyko psychozy jest kilka razy wyższe (badanie z 11 miast Europy).
  • Wolność: uzależnia się mniej więcej co dziesiąta osoba, która ją bierze, a wśród tych, którzy zaczęli jako nastolatki, częściej. Po odstawieniu przychodzi drażliwość i bezsenność.

Mit

„Naturalne, więc niegroźne”. Naturalny jest też muchomor sromotnikowy. O szkodliwości decyduje to, co substancja robi z mózgiem, a nie to, gdzie wyrosła.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuCienki lód
9

GHB

18na 100

Granica między działaniem a śpiączką jest wyjątkowo cienka.

Za dnia lód wygląda na mocny. W nocy, kiedy nie widać, jak jest cienki, wystarczy krok za daleko. Przy GHB granica między dobrą zabawą a utratą przytomności jest cieniutka, a pod spodem jest zimna woda, z której nie zawsze da się wyjść samemu.

Jak działa

Działa podobnie jak alkohol, wyciszając mózg, tylko o wiele trudniej je kontrolować. Bywa podawane ludziom bez ich wiedzy.

Co zabiera

  • Przytomność i oddech: utrata przytomności i śpiączka, szczególnie z alkoholem.
  • Uzależnienie z groźnym zespołem odstawienia, który wymaga lekarza.
  • Bezpieczeństwo: ryzyko wykorzystania bez zgody.

Mit

„To prawie jak drink”. Z alkoholem to jedno z najgroźniejszych połączeń.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKlatka z waty
10

Leki uspokajające (benzodiazepiny)

leki na receptę na lęk i sen
15na 100

Pomagają w kryzysie. Brane miesiącami same stają się kryzysem.

Wszystko staje się miękkie i ciche, lęk się wycisza. Tylko że ta wata to ściany klatki. Bliscy machają do ciebie zza nich, a ty ich słabo słyszysz. Wyjście z tej klatki trzeba robić powoli, z lekarzem, bo gwałtowne szarpnięcie może być groźne.

Jak działa

Wzmacniają GABA, naturalny hamulec mózgu, tak jak alkohol. Lęk cichnie, sen przychodzi. Tolerancja rośnie już po kilku tygodniach codziennego brania.

Co zabiera

  • Pamięć i uwagę, sprawność za kierownicą.
  • Oddech: z alkoholem albo opioidami mogą go zatrzymać.
  • Wolność: uzależnienie po kilku tygodniach codziennego brania.

Mit

„To lek, więc jest bezpieczny”. Lek jest bezpieczny w rękach lekarza i na krótko.

Nie odstawiaj ich nagle po długim braniu. Lekarz rozpisze bezpieczne zmniejszanie.
Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKosmonauta z przeciętą liną
11

Ketamina

15na 100

W szpitalu to lek do znieczulenia. Na imprezie to coś zupełnie innego.

Lecisz w przestrzeń, odklejony od ciała i od świata. To może wyglądać jak przygoda, ale lina, która łączy cię ze statkiem, jest coraz cieńsza. Przy częstym braniu płaci za to pęcherz, pamięć i kontakt z ludźmi, którzy zostali na Ziemi.

Jak działa

Blokuje receptory NMDA i odcina świadomość od ciała. Człowiek czuje się jak obok siebie, traci czucie i orientację.

Co zabiera

  • Pęcherz: przy częstym braniu może zostać trwale uszkodzony.
  • Bezpieczeństwo: upadki, utonięcia i wypadki, bo ciało nie słucha.
  • Pamięć i nastrój, uzależnienie psychiczne.

Mit

„Jest używana w leczeniu depresji, więc mi pomoże”. W leczeniu to inny lek, precyzyjnie dobrany, pod kontrolą psychiatry, w gabinecie.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKoło ratunkowe albo kotwica
12

Metadon z nielegalnego źródła

14na 100

Ratuje życie w leczeniu. Wzięty na własną rękę potrafi je odebrać.

Wydawany w programie leczenia, metadon jest kołem ratunkowym: pozwala wyjść z ulicy, z igieł i z codziennego polowania na towar. Brany poza leczeniem, z innymi substancjami, zamienia się w kotwicę, która ciągnie na dno. Ten sam przedmiot, dwa zupełnie różne skutki.

Jak działa

To długo działający opioid. W programie leczenia podaje go lekarz i dzięki niemu ludzie wychodzą z heroiny. Wzięty z ulicy, bez tolerancji albo z innymi środkami, może zatrzymać oddech wiele godzin później.

Co zabiera

  • Oddech: przedawkowanie, często w nocy, we śnie.
  • To samo uzależnienie co przy opioidach, tylko bez wsparcia, które daje program.

Mit

Ranking dotyczy brania na własną rękę. Leczenie substytucyjne pod opieką lekarza to jedna z najlepiej przebadanych metod ratowania życia.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKaruzela
13

Mefedron i inne katynony

często sprzedawane jako dopalacze
13na 100

Krótki haj i ogromna chęć, żeby wziąć jeszcze.

Wsiadasz, kręci się coraz szybciej, światła, muzyka, śmiech. Potem chcesz wysiąść, ale karuzela kręci się dalej, a ty ciągle kupujesz kolejny bilet. Po kilku godzinach jest ci niedobrze, a portfel jest pusty.

Jak działa

To syntetyczny pobudzacz z grupy katynonów. Działa krótko, więc ludzie biorą raz za razem przez całą noc. W Polsce to częsty powód zatruć i wizyt na SOR.

Co zabiera

  • Serce, ciśnienie i temperatura ciała.
  • Głowę: lęk, paranoja, bezsenność, zjazd z depresją.
  • Kontrolę: przymus brania kolejnych porcji pojawia się bardzo szybko.

Mit

„Skoro to sprzedają, to jest legalne i sprawdzone”. Skład zmienia się z partii na partię i nikt go nie sprawdza.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuBańka mydlana
14

Gazy i rozpuszczalniki do wąchania

gaz do zapalniczek, kleje
10na 100

Często sięgają po nie dzieci. Mogą zabić już za pierwszym razem.

Piękna, kolorowa i trwa kilka sekund. Potem pęka. Problem w tym, że czasem razem z nią pęka coś, czego nie da się już skleić: rytm serca albo dopływ tlenu do mózgu. Przy gazach tragedia potrafi przyjść już za pierwszym razem.

Jak działa

Wąchane opary na chwilę przytępiają mózg i dają odurzenie. Mogą rozregulować rytm serca tak, że staje.

Co zabiera

  • Serce: nagła śmierć, nawet przy pierwszej próbie.
  • Mózg, nerwy, wątroba i nerki przy częstym wąchaniu.
  • Bezpieczeństwo: uduszenie, poparzenia, upadki.

Mit

„To nie narkotyk, przecież jest w każdym sklepie”. Dostępność nie ma nic wspólnego z bezpieczeństwem.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKlepsydra na targu
15

Khat (czuwaliczka)

liście żute w Afryce Wschodniej i na Półwyspie Arabskim
9na 100

W Polsce rzadki, w swoich krajach poważny problem społeczny.

Liście żuje się godzinami, rozmowy płyną, dzień mija. Nie widać, jak w tym czasie przesypuje się piasek: godziny pracy, pieniądze, sen. Szkoda przychodzi powoli i dlatego tak łatwo ją przeoczyć.

Jak działa

Liście zawierają katynon, naturalny pobudzacz podobny do amfetaminy. Dają czujność i gadatliwość, a potem bezsenność i zmęczenie.

Co zabiera

  • Sen, apetyt, serce.
  • Głowę: drażliwość, czasem psychoza.
  • Czas i pieniądze: całe popołudnia na żuciu.

Mit

„To tylko liście”. Katynon z liści to ta sama rodzina co mefedron z laboratorium.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuPusty posąg
16

Sterydy anaboliczne

9na 100

Obiecują ciało jak z okładki. Zabierają zdrowie od środka.

Z zewnątrz posąg wygląda imponująco: mięśnie, siła, podziw. W środku jest pusty, a na powierzchni pojawiają się pęknięcia. Serce, wątroba, hormony i nastrój płacą za ten wygląd, a gdy przestajesz brać, posąg zaczyna się kruszyć.

Jak działa

To pochodne męskiego hormonu, testosteronu. Przyspieszają przyrost mięśni, ale rozregulowują cały układ hormonalny.

Co zabiera

  • Serce i wątroba, ciśnienie.
  • Płodność: po latach brania organizm może przestać sam produkować hormony.
  • Nastrój: wahania, agresja, a po odstawieniu depresja.

Mit

„Biorę z głową, w cyklach”. Serce i hormony nie znają cykli z forum.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuFajerwerki i popiół
17

Ecstasy (MDMA)

9na 100

Daje uczucie bliskości ze wszystkimi. Potem przychodzi „smutny wtorek”.

Noc pełna świateł, bliskości i euforii. Rano zostaje popiół. Mózg wystrzelił cały zapas serotoniny na raz, więc przez kolejne dni bywa smutno i pusto. Ludzie nazywają to smutnym wtorkiem. Kto bierze często, ma takich wtorków coraz więcej.

Jak działa

MDMA każe komórkom nerwowym wyrzucić naraz zapas serotoniny, czyli cząsteczki spokoju i bliskości. Stąd czułość i euforia. Zapas trzeba potem odbudować, dlatego po kilku dniach przychodzi przygnębienie, lęk i rozdrażnienie.

Co zabiera

  • Życie: przegrzanie organizmu na imprezie, zaburzenia gospodarki wodnej.
  • Nastrój: dół po każdym weekendzie, przy częstym braniu na dłużej.
  • Pewność: tabletki często zawierają zupełnie inne, groźniejsze substancje.

Mit

„To narkotyk miłości, nie krzywdzi”. Bliskość z tabletki znika razem z jej działaniem, a prawdziwa wymaga czasu i ludzi.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuDrzwi do labiryntu
18

LSD

7na 100

Rzadko uzależnia, ale potrafi na długo przestawić głowę.

Otwierasz drzwi, a za nimi kalejdoskop kolorów i myśli. Tyle że to labirynt i nie wiadomo, w który korytarz trafisz. Czasem to zachwyt, czasem przerażenie, z którego nie da się wyjść, dopóki działanie się nie skończy. Najbardziej ryzykują ludzie ze skłonnością do psychoz.

Jak działa

Siada na receptorach serotoniny w korze mózgu i miesza to, jak mózg składa świat w całość. Zmysły się przeplatają, czas się rozciąga, ja się rozmywa. Działa wiele godzin i nie da się tego zatrzymać.

Co zabiera

  • Spokój: zły trip, czyli godziny przerażenia i paniki.
  • Głowę: u osób z predyspozycją (np. psychoza w rodzinie) może uruchomić chorobę.
  • Bezpieczeństwo: wypadki i ryzykowne zachowania, a czasem długo wracające zaburzenia widzenia.

Mit

„Otwiera umysł”. Może też otworzyć drzwi, których potem nie da się zamknąć.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuKula do chodzenia
19

Buprenorfina z nielegalnego źródła

7na 100

W leczeniu pomaga zejść z opioidów. Poza nim staje się kolejnym opioidem.

Na leczeniu jest jak kula, która pozwala iść, gdy noga jest złamana. Pomaga wyjść z heroiny i stanąć na nogi. Poza leczeniem staje się kolejnym towarem do zdobycia. Kula pomaga, gdy idzie się z kimś, kto prowadzi, czyli z lekarzem.

Jak działa

To opioid o słabszym, ograniczonym działaniu. W programie leczenia łagodzi głód i odstawienie. Wzięty poza programem, zwłaszcza z alkoholem i lekami uspokajającymi, może być groźny.

Co zabiera

  • Uzależnienie bez wsparcia terapii.
  • Oddech przy łączeniu z innymi środkami.

Mit

Jak przy metadonie: ranking dotyczy brania na własną rękę, a leczenie pod okiem lekarza ratuje życie.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Po ludzkuLoteria w trawie
20

Grzyby halucynogenne (łysiczki)

grzyby z psylocybiną
6na 100

Ostatnie miejsce w rankingu. To nie znaczy, że są bezpieczne.

Wygląda niewinnie: kilka małych grzybków w trawie. Ale to loteria. Nie wiesz, co zbierasz, bo trujące gatunki wyglądają bardzo podobnie, i nie wiesz, co zrobi z tobą twoja głowa. U jednych skończy się na dziwnej nocy, u innych na panice, wypadku albo pierwszym epizodzie psychozy.

Jak działa

Psylocybina zamienia się w organizmie w psylocynę, która siada na receptorach serotoniny w korze mózgu, tak jak LSD. Przez kilka godzin zmienia się postrzeganie, myśli i poczucie siebie. Rzadko uzależnia i mało szkodzi narządom, dlatego jest na końcu listy.

Co zabiera

  • Pomyłkę: małe brązowe grzyby łatwo pomylić. Wśród podobnych są trujące, a hełmówka obrzeżona zawiera te same zabójcze toksyny co muchomor sromotnikowy.
  • Spokój i głowę: zły trip, panika, ryzykowne zachowania. U osób z predyspozycją do psychozy mogą ją uruchomić.
  • Spokój z prawem: w Polsce posiadanie jest karalne.

Mit

„Naukowcy leczą grzybami depresję”. Badania nad psylocybiną trwają, ale to gabinet, lekarz, przygotowanie i wsparcie terapeuty. Las, znajomi i grzyby nieznanego pochodzenia to coś zupełnie innego.

Chcesz o tym pogadać? 800 199 990, bezpłatnie i anonimowo
Uwaga

Poza rankingiem: nowe syntetyki

Badanie z 2010 roku nie objęło substancji, które od tamtej pory zalały świat. Wiele z nich jest groźniejszych niż cokolwiek w rankingu.

Fentanyl i nowe opioidy

Fentanyl jest około 50 razy silniejszy od heroiny. Według amerykańskiej agencji antynarkotykowej śmiertelna może być ilość ważąca tyle, co kilka ziarenek soli. W Stanach Zjednoczonych zabija dziesiątki tysięcy ludzi rocznie, często takich, którzy nawet nie wiedzieli, że go biorą.

Dopalacze

Syntetyczne kannabinoidy i katynony. Skład zmienia się z partii na partię, więc nikt nie wie, co naprawdę bierze. W Polsce były już fale ciężkich zatruć.

Muchomor czerwony

Modny w internecie jako „naturalny” środek i „mikrodawka”. To grzyb trujący: kwas ibotenowy i muscymol dają splątanie, wymioty, drgawki, a nawet śpiączkę. Nie ma rzetelnych dowodów, że pomaga na cokolwiek.

Mieszanie

Łączenie nałogów

Rzadko kto bierze tylko jedno. Alkohol z papierosem, alkohol z czymś na pobudzenie, coś na zejście z czegoś innego. Wtedy ryzyko się nie dodaje, tylko mnoży, jak w dwóch trybach, które miażdżą to, co jest między nimi.

Alkohol z opioidami, lekami uspokajającymi albo GHB

Wszystkie te substancje spowalniają oddech. Razem mogą go zatrzymać, często we śnie, po cichu. To jedna z najczęstszych przyczyn śmierci przy przedawkowaniu.

Alkohol z kokainą

W wątrobie powstaje z nich nowa substancja, kokaetylen. Działa dłużej niż sama kokaina i mocniej obciąża serce.

Pobudzacze z alkoholem

Amfetamina czy kokaina zagłuszają uczucie upicia. Czujesz się trzeźwy, więc pijesz dalej, a organizm dostaje więcej, niż jest w stanie znieść.

Jedno, żeby zejść z drugiego

Coś na podkręcenie, coś na wyciszenie, coś na sen. Taka huśtawka sprawia, że uzależniasz się od dwóch rzeczy naraz, a ciało nie ma kiedy odpocząć.

Papierosy ze wszystkim

Tytoń i alkohol razem wielokrotnie zwiększają ryzyko raka jamy ustnej, gardła i przełyku, bardziej niż każde z osobna.

Jeśli mieszasz, nie jesteś tym, który lepiej to kontroluje. Jesteś tym, który bardziej ryzykuje. Lekarz na pogotowiu czy w poradni musi wiedzieć o wszystkim, co brałeś, żeby móc pomóc. On nie jest od tego, żeby cię oceniać.

Krok po kroku

Jak to się zaczyna

Prawie nikt nie postanawia, że się uzależni. To dzieje się po cichu, krok po kroku. Każdy z tych kroków wydaje się z bliska niewinny.

  1. Ciekawość

    Impreza, znajomi, śmiech. Pierwszy raz jest fajnie i nic złego się nie dzieje. Właśnie dlatego mózg zapamiętuje, że to dobry pomysł.

  2. Tylko w weekend

    Piątek, sobota, a potem niedziela, żeby jakoś przetrwać zjazd. W kalendarzu weekendy robią się coraz dłuższe.

  3. Sam, nocą

    Przychodzi dzień, w którym bierzesz albo pijesz sam, bez okazji. Już nie po to, żeby było super, tylko żeby było normalnie.

  4. Ukrywanie

    Telefon od mamy odkładasz ekranem do dołu. Przed lustrem ćwiczysz uśmiech. Kłamiesz drobiazgami, żeby nie było pytań.

  5. Dno

    Każdy ma inne dno: zdrowie, praca, rodzina, sąd. Ale nawet w najgłębszej studni wisi lina. Trzeba tylko po nią sięgnąć.

  6. Rozmowa o świcie

    Wyjście najczęściej zaczyna się od zwykłej rozmowy z kimś, kto nie ocenia. Czasem z kimś, kto sam przeszedł tę drogę.

Co to robi z uczuciami

Substancja działa jak znieczulenie dla duszy. Smutek boli mniej, ale radość też przestaje dochodzić. Nie da się wyłączyć jednego uczucia i zostawić reszty.

Uczucia to informacje

Złość mówi, że ktoś przekracza granicę. Smutek mówi o stracie. Lęk ostrzega. Kiedy je zagłuszasz, problemy nie znikają, tylko rosną w ciszy.

Jesteś, ale cię nie ma

Siedzisz przy stole z bliskimi, ale myślami jesteś przy tym, kiedy i skąd wziąć. Dzieci i partner to czują, nawet jeśli nic nie mówią.

Emocjonalny przystanek

Terapeuci często mówią, że kto zaczął pić czy brać jako nastolatek, w uczuciach zatrzymuje się na tym wieku. Nie uczy się radzić sobie ze stresem i stratą, bo zamiast tego sięga po substancję. Po wyjściu z nałogu tę naukę da się nadrobić.

Głos nałogu

Złudne przeczucia

Uzależniony mózg potrafi podsuwać myśli, które brzmią jak twoje własne i wydają się bardzo rozsądne. To miraż na pustyni: piękne drzwi na horyzoncie, a ślady stóp kręcą się w kółko wokół tej samej dziury.

„Jeszcze tylko ten raz”

Mózg mówi to zdanie codziennie. Ostatni raz nigdy nie przychodzi sam, trzeba go postanowić.

„Tym razem będzie inaczej”

Ta sama substancja, ten sam mózg, ten sam koniec wieczoru. Inaczej robi się dopiero wtedy, gdy zmienia się coś naprawdę.

„Ja jestem wyjątkiem”

Tak myślał prawie każdy, kto dziś siedzi na mityngu albo w poradni. Uzależnienie nie patrzy na to, jak jesteś mądry.

„Jak zechcę, to rzucę”

Łatwo to sprawdzić: miesiąc przerwy. Jeśli myśl o tym budzi złość albo lęk, to już jest odpowiedź.

„Trzeźwy jestem nudny”

Przez pierwsze tygodnie świat jest szary, bo mózg odbudowuje układ nagrody. Badania pokazują, że po kilku miesiącach przerwy zaczyna on wracać do siebie.

„Zasłużyłem”

Nagroda, która zabiera zdrowie, pieniądze i bliskich, jest dziwną nagrodą. Zasługujesz na coś, co cię nie niszczy.

„Bez tego nie będę sobą”

Sobą byłeś, zanim to się zaczęło. Substancja nie jest twoją osobowością, tylko ją przykrywa.

Ty myślisz, oni widzą

Nałóg prawie zawsze idzie w parze z ukrywaniem się. To nie dlatego, że jesteś złym człowiekiem. Mózg broni źródła ulgi tak, jak bronił się przed głodem. Zobacz, jak to wygląda z dwóch stron.

Ty myśliszPanuję nad tym. Przestanę, kiedy zechcę.
Oni widząPlan z rana „dziś nie” wieczorem kończy się tak samo jak wczoraj.
Ty myśliszNikt nie zauważy.
Oni widząWidzą zmęczenie, nerwy, wymówki i pieniądze, które gdzieś znikają.
Ty myśliszNikogo nie krzywdzę, to moja sprawa.
Oni widząDziecko uczy się, że rodzic jest w domu, ale go nie ma.
Ty myśliszWszystko jest okej.
Oni widząUnikasz telefonów, spotkań, rozmów i lustra.
Ty myśliszOni przesadzają, czepiają się.
Oni widząMartwią się, ale nie wiedzą, jak to nazwać, więc się kłócicie.

Bliscy często nie znają tematu. Myślą, że masz depresję, że „coś jest z głową”, że ich już nie kochasz. Ty mówisz, że przesadzają. Tak między ludźmi, którzy się kochają, wyrasta mur. Rozbija go jedno szczere zdanie: „Mam problem i chcę coś z tym zrobić”.

Rodzina

Jak nałóg odsuwa cię od rodziny

Nikt nie wychodzi z domu jednego dnia. To dzieje się po kawałku. Szyba między tobą a bliskimi zamarza powoli i z każdym tygodniem coraz trudniej przez nią zobaczyć, że ktoś wciąż wyciąga do ciebie rękę.

  1. Wymówki

    Spóźnienia, odwołane spotkania, „jestem zmęczony”. Na razie nikt nic nie mówi.

  2. Drobne kłamstwa

    Gdzie byłeś, ile wydałeś, czy piłeś. Kłamiesz, żeby nie było kłótni, a każde kłamstwo trzeba potem pilnować.

  3. Osobne życie

    Nowi znajomi, inne godziny, telefon zawsze przy sobie. W domu jesteś gościem.

  4. Wina na nich

    „Czepiają się, nie rozumieją, przez nich biorę”. Tak mózg broni nałogu, a ludzie, którzy chcą pomóc, stają się wrogami.

  5. Zamarznięta szyba

    Przestajesz przychodzić na święta i odbierać telefony. A po drugiej stronie wciąż ktoś czeka i nakrywa twoje miejsce przy stole.

Szybę da się rozmrozić. Często wystarczy jedno zdanie: „Mam problem i nie chcę już kłamać”. Większość rodzin czeka właśnie na to.

Pięć pytań tylko dla ciebie

Odpowiedz szczerze. Nic nie zapisujemy i nikt tego nie zobaczy. To nie diagnoza, tylko lusterko.

  1. Czy zdarza się, że postanawiasz ograniczyć albo przestać, a potem nie wychodzi?
  2. Czy ktoś bliski martwi się tym, ile pijesz albo bierzesz?
  3. Czy ukrywasz, ile i jak często pijesz lub bierzesz?
  4. Czy potrzebujesz więcej niż kiedyś, żeby poczuć to samo?
  5. Czy bez tego czujesz niepokój, rozdrażnienie albo nie możesz spać?

Kiedyś natura, dziś laboratorium

Przez tysiące lat ludzie żyli z tego, co dawała ziemia. Rośliny i grzyby służyły głównie jako lekarstwa i w obrzędach, zwykle przy starszych i we wspólnocie. Napoje fermentowane były słabe. Dopiero ostatnie dwa stulecia zamieniły rośliny w czyste, silne proszki i stworzyły substancje, jakich natura nie zna.

  1. XVI w.Wódka i inne destylaty stają się w Europie powszechne. Kilka razy mocniejsze od piwa i wina.
  2. 1804Z maku wyodrębniono morfinę.
  3. 1860Z liści koki wyodrębniono kokainę.
  4. 1898Heroina trafia do aptek jako lek na kaszel.
  5. 1893–1919Powstaje metamfetamina.
  6. 1960Powstaje fentanyl.
  7. od 2000Dopalacze: setki nowych substancji z laboratoriów, co roku kolejne.

Im czystsza, silniejsza i szybsza substancja, tym szybciej uzależnia. Ale „naturalne” nie znaczy bezpieczne: alkohol to fermentacja, tytoń to roślina, a muchomor jest trujący. Wracajmy do natury jako źródła zdrowia i spokoju: las, ruch, sen, ludzie. Nie do substancji.

Jak wygląda wyjście

Nie musisz od razu wiedzieć, czy chcesz przestać na zawsze. Wystarczy pierwszy krok.

  1. Powiedz komuś

    Zadzwoń na telefon zaufania 800 199 990. Rozmowa jest anonimowa i bezpłatna. Możesz też powiedzieć to jednej zaufanej osobie.

  2. Poradnia leczenia uzależnień

    Na NFZ, bez skierowania, bezpłatnie, także dla osób bez ubezpieczenia. Adres najbliższej podpowie infolinia NFZ 800 190 590.

  3. Detoks pod opieką lekarza

    Przy alkoholu, lekach uspokajających i opioidach odstawienie może być niebezpieczne. Na oddziale przechodzi się je bezpiecznie.

  4. Terapia

    Na miejscu w poradni albo w ośrodku. Uczysz się żyć z uczuciami bez znieczulenia.

  5. Grupa

    Anonimowi Alkoholicy, Anonimowi Narkomani i inne wspólnoty. Ludzie, którzy rozumieją bez tłumaczenia.

  6. Nowe życie

    Sen, ruch, las, praca, ludzie. Radość wraca powoli, ale wraca.

Nawrót nie przekreśla drogi. W chorobach przewlekłych, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie, nawroty zdarzają się podobnie często jak w uzależnieniu. To sygnał, żeby wzmocnić leczenie, a nie żeby się poddać.

Dla rodziny i przyjaciół

Jeśli czytasz to, bo martwisz się o kogoś bliskiego: to nie twoja wyobraźnia i nie przesadzasz. I nie musisz dźwigać tego w pojedynkę.

Rozmawiaj, gdy jest trzeźwy

Spokojnie, bez wyzwisk. Mów o sobie: „Martwię się, bo widzę, że…”, a nie „Ty zawsze…”.

Nie sprzątaj za nałogiem

Nie tłumacz nieobecności w pracy, nie spłacaj długów, nie kłam za kogoś. Konsekwencje pomagają zobaczyć problem.

Zadbaj o siebie

Telefon 800 199 990 jest także dla bliskich. Są grupy dla rodzin osób pijących (Al-Anon) i poradnie, gdzie dostaniesz wsparcie dla siebie.

Na wsi wszyscy się znają

W małej miejscowości łatwo zrzucić całą winę na osobę uzależnioną: sam sobie winien, sam sprowokował. Ten wstyd trzyma w nałogu mocniej niż sama substancja. Uzależnienie to choroba, a nie wina. Telefon zaufania jest anonimowy, a do poradni można pojechać w innym mieście, bez skierowania. Nie wytykaj palcem, podaj rękę.

Chroń dzieci i siebie

Gdy jest przemoc albo zagrożenie, dzwoń na 112. Bezpieczeństwo jest ważniejsze niż rodzinny wstyd.

Gdzie dostać pomoc

Wszystkie numery są bezpłatne. Nie musisz się przedstawiać.

Źródła

Każda liczba na tej stronie ma źródło. Stan na 15.11.2026.

  1. Nutt D.J., King L.A., Phillips L.D., Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis, The Lancet 2010; 376: 1558–1565
  2. WHO, Global status report on alcohol and health and treatment of substance use disorders, 2024
  3. WHO Europa, Nie ma bezpiecznej ilości alkoholu dla zdrowia, 2023
  4. WHO, Alkohol: fakty i liczby
  5. WHO, Tytoń: fakty i liczby
  6. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Spożycie napojów alkoholowych w 2024 r.
  7. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (badanie EZOP II, pomoc, telefony)
  8. Volkow N.D. i in., Loss of dopamine transporters in methamphetamine abusers recovers with protracted abstinence, Journal of Neuroscience 2001
  9. Di Forti M. i in., Udział marihuany w zachorowaniach na psychozę w 11 miastach Europy, The Lancet Psychiatry 2019
  10. NIDA, Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction
  11. Europejska Agencja Unii Europejskiej ds. Narkotyków, Europejski raport narkotykowy
  12. CDC, Fentanyl: fakty
  13. Przegląd systematyczny: ryzyko dla serca przy łączeniu alkoholu z kokainą (kokaetylen), Journal of Clinical Medicine 2024
  14. Pelucchi C. i in., Alkohol i tytoń razem a ryzyko raka górnych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego, Alcohol Research & Health 2006
  15. Ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii

Strona ma charakter edukacyjny i profilaktyczny. Nie zawiera instrukcji, dawek ani zachęt do używania jakichkolwiek substancji i powstała zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii. Nie zastępuje porady lekarza ani terapeuty. W nagłym przypadku dzwoń na 112. Stronę i podcast przygotował zespół GrzyboMaps z pomocą AI (tekst sprawdzony ze źródłami, lektor podcastu to głos AI). Za treść odpowiada redakcja GrzyboMaps, kontakt: kontakt@grzybomaps.pl. Jeśli widzisz błąd, napisz, a poprawimy go.

Chcesz pogadać? Bezpłatnie i anonimowo, codziennie 16–21800 199 990